Ο άνδρας που ήρθε να σβήσει τη φωτιά

Ρεπορτάζ από ένα αλγερινό δικαστήριο

Η αίθουσα του δικαστηρίου είναι αρκετά μεγάλη για ενενήντα κατηγορούμενους και ωστόσο πολύ μικρή για το βάρος αυτής της υπόθεσης.

Κάθονται σε μακρές σειρές. Μερικοί κοιτούν προς τα κάτω. Άλλοι κοιτάζουν αδιάφορα προς τα εμπρός. Δικηγόροι ξεφυλλίζουν φακέλους, δικαστές οργανώνουν έγγραφα, ομοιόμορφοι στοχατικές στις πόρτες. Δεν είναι μια συνηθισμένη刑事δίκη. Είναι η νομική επεξεργασία μιας ημέρας κατά την οποία ολόκληρη μια κοινωνία έχασε τον έλεγχό της.

Έξω από το κτίριο του δικαστηρίου, η κυκλοφορία της Αλγερίας θόρυβος. Μέσα, πρόκειται για λίγες ώρες τον Αύγουστο του 2021.

Για φωτιά.

Για φόβο.

Για φήμες.

Και για έναν άνδρα που ήθελε να κάνει το σωστό στο λάθος μέρος και τη λάθος ώρα.

Ο Djamel Bensmail ήταν καλλιτέχνης. Μουσικός. Ακτιβιστής. Ένας από εκείνους τους ανθρώπους που δεν μπορούσε να παρακολουθήσει αν άλλοι χρειάζονταν βοήθεια. Όταν ξέσπασαν τεράστιες δασικές πυρκαγιές στην Καβυλία και δεκάδες άνθρωποι πέθαναν, μάζεψε τα πράγματά του και οδήγησε περισσότερα από τριακόσια χιλιόμετρα στο Larbaâ Nath Irathen. Όχι ως πυροσβέστης. Όχι εκ μέρους του κράτους.

Ως εθελοντής.

Κανείς δεν ήξερε τότε ακριβώς γιατί οι πυρκαγιές εξαπλώνονταν τόσο γρήγορα. Οι πολιτικοί μιλούσαν για εμπρησμό. Στο ραδιόφωνο κυκλοφορούσαν προειδοποιήσεις. Στα κοινωνικά δίκτυα, φήμες διαδόθηκαν πιο γρήγορα μέσα από τα κανάλια από ό,τι οι φλόγες διασχίζουν τα δάση. Ακνωστα πρόσωπα ξαφνικά έγιναν ύποπτα. Κάθε άγνωστο αυτοκίνητο θα μπορούσε να ανήκει σε έναν πυρομανή. Ο φόβος είναι ένας κακός ερευνητής.

Όταν ο Bensmail έφτασε στην πόλη, μέσα σε λίγα λεπτά από τον βοηθό γέnnεται ύποπτος.

Ο ίδιος έψαχνε προστασία από την αστυνομία.

Ήταν μια ευλογη απόφαση.

Δεν του έσωσε τη ζωή.

Μπροστά από το αστυνομικό τμήμα, το πλήθος αυξάνονταν. Φωνές έγιναν κραυγές. Κραυγές έγιναν απειλές. Τελικά, το πλήθος διέρρηξε τις αποκλεισμένες περιοχές. Οι αξιωματούχοι έχασαν τον έλεγχο. Ο άνδρας που πίστευε ότι ήταν ασφαλής πίσω από τα τείχη ενός κράτους, ζάρωσε.

Αυτό που συνέβη τότε συγκλόνισε ολόκληρη την Αλγερία.

Ο καλλιτέχνης δέχθηκε χτυπήματα.

Κλωτσιές.

Ταπείνωση.

Το σώμα του σύρθηκε στους δρόμους.

Τελικά, έκαψαν τον σώμα του.

Δεκάδες smartphones κατέγραψαν τα γεγονότα. Μερικοί δράστες ήταν η ίδιοι στο βίντεο. Άλλοι πόζαρου δίπλα στο πτώμα. Ενώ ο καπνός ήταν ακόμα υψωνόμενος, τα βίντεο άρχισαν τη δεύτερη τους διαδρομή – όχι στους δρόμους, αλλά μέσω του Διαδικτύου. Εκατομμύρια παρακολούθησαν καθώς μια κοινωνία παρακολούθησε τη δική της ηθική κατάρρευση.

Σχεδόν τόσο εκπληκτικό όσο η πράξη ήταν η αντίδραση του πατέρα του.

Ενώ στα κοινωνικά μέσα ήδη αναζωπυρώνονταν μίσος κατά της Καβυλίας, ο Noureddine Bensmail παρουσιάστηκε μπροστά στις κάμερες. Ζήτησε από τους Αλγερινούς να μην κάνουν ολόκληρη την περιοχή υπεύθυνη για τη δολοφονία. Καμία έκκληση για αντίποίνα. Καμία εκδίκηση. Μόνο η επιθυμία για το land να μην χαθεί σε αυτό το έγκλημα. Πολλοί παρατηρητές είναι πεπεισμένοι ότι αυτές οι λέξεις αποτρέψαν περαιτέρω κλιμάκωση.

Το κράτος ανταποκρίθηκε με ένα χωρίς προηγούμενο κύμα ερευνών.

Περισσότεροι από ενενήντα άτομα συνελήφθησαν.

Οι κατηγορίες κυμαίνονταν από εκούσια δολοφονία μέχρι βασανισμό και εμπρησμό μέχρι κατηγορίες που σχετίζονται με τρομοκρατικές ενώσεις. Οι ερευνητές στηρίχθηκαν, μεταξύ άλλων, σε εκατοντάδες βίντεο που καταγράφησαν οι δράστες και οι θεατές. Από κινητά τηλέφωνα έγιναν στοιχεία. Από selfies έγιναν κατηγορίες.

Τον Νοέμβριο του 2022, το δικαστήριο εξέδωσε αυστηρές ποινές.

Δεκάδες θανατικές ποινές.

Περισσότερες μακροχρόνιες φυλακίσεις.

Αθωώσεις για άλλους κατηγορούμενους.

Ωστόσο, το δικαστικό δικαίωμα είχε σκίαση από την αρχή.

Οργανισμοί ανθρωπίνων δικαιωμάτων επικρίθησαν σοβαρές διαδικαστικές ελλείψεις. Πολλοί κατηγορούμενοι δήλωσαν ότι τα ομολογήματά τους ήταν αποτέλεσμα βασανισμού. Οι δικηγόροι δεν είχαν τη δυνατότητα να ανακρίνουν πλήρως τους αστυνομικούς μάρτυρες. Στην κρατική τηλεόραση, προβλήθησαν ηχογραφήσεις λεγόμενων ομολογημάτων ακόμη και πολύ καιρό μετά τις συλλήψεις – πολύ πριν ένα δικαστήριο αποφάσει για την ενοχή ή την αθωότητα. Για τους νομικούς, αυτό είναι επίθεση στην αρχή της αθωότητας.

Το Ανώτατο Δικαστήριο τελικά ακύρωσε το ηθυνιακό δικαίωμα.

Όχι γιατί δεν συνέβη η δολοφονία.

Όχι γιατί υπάρχει αμφιβολία για τη σκληρότητα του εγκλήματος.

Αλλά γιατί ακόμη και ο χειρότερος κατηγορούμενος έχει δικαίωμα σε δίκαιη δίκη. Ακριβώς για αυτό το θέμα, το δικαστήριο δεύτερης βαθμίδας τώρα δικάζει ξανά – με 94 κατηγορούμενους στο κατηγορητήριο.

Η αίθουσα ορίζει επομένως πολύ περισσότερο από τον Djamel Bensmail.

Πρόκειται για ένα θεμελιώδες ζήτημα κάθε κράτους δικαίου:

Μπορεί ένα δικαστήριο να δημιουργήσει δικαιοσύνη όταν ολόκληρη η χώρα έχει ήδη δώσει την απόφασή του;

Μπροστά στους δικαστές κάθονται άνθρωποι στους οποίους τα βίντεο έχουν περάσει για πάντα.

Πίσω τους κάθεται η οικογένεια ενός ανδρα που δεν θα επιστρέψει ποτέ στο σπίτι του.

Μεταξύ των δύο πλευρών υπάρχουν χιλιάδες σελίδες αρχείων.

Και πάνω απ' όλα αιωρείται η ίδια πρόταση που συνεχώς ακούγεται στην Αλγερία από τον Αύγουστο:

Ήρθε να σβήσει τη φωτιά.

Και έγινε ο ίδιος θύμα μιας φωτιάς που δεν ξεκίνησε στο δάσος, αλλά στα μυαλά των ανθρώπων.

Τελική σκέψη

Τα δικαστήρια εκδίδουν ποινές. Μπορούν να ονοματίσουν την ενοχή, να επιβάλουν τιμωρίες και να κλείσουν αρχεία. Αυτό που δεν μπορούν είναι να γυρίσουν πίσω την ώρα κατά την οποία η λογική υποχώρησε στο φόβο και ένας άνθρωπος σταμάτησε να είναι άνθρωπος για ένα άλλον.

Η υπόθεση Djamel Bensmail δεν πρόκειται λοιπόν μόνο για μια δολοφονία. Διηγείται την ευθραυστότητα μιας κοινωνίας όταν η δυσπιστία αυξάνεται ταχύτερα από την αψή και οι φήμες γίνονται πιο δυνατές από τα γεγονότα. Οι φλόγες που διατρέχουν τότε τα δάση άφησαν κατακαμμένη γη. Αλλά οι φλόγες του φόβου άφησαν κάτι αόρατο: τη στιγμή όπου ένα πλήθος πίστευε ότι μπορούσε να δικάσει χωρίς στοιχεία.

Ίσως εκεί βρίσκεται η πραγματική τραγωδία. Όχι ότι ένα άτομο έγινε θύμα, αλλά ότι πολλά άτομα για λίγο σταμάτησαν να σκέφτονται ως άτομα. Από γείτονες έγιναν πλήθος, από φωνές έγιναν χορός, από ευθύνη ανωνυμία. Καθένας φέρει μόνο ένα μικρό μέρος της ενοχής – και ακριβώς επειδή, στο τέλος έγινε τόσο μεγάλη.

Οι δικαστές θα αποφασίσουν για τις φυλακίσεις. Η ιστορία θα κρίνει κάτι άλλο. Θα ρωτήσει γιατί ένας άνδρας που ήρθε να προστατέψει ξένα σπίτια από τη φωτιά, δεν βρήκε και ο ίδιος προστασία. Και θα θυμηθεί ότι ο πατέρας του θύματος, ανάμεσα σε όλο τον πόνο, δεν κάλεσε για εκδίκηση, αλλά για σύνεση. Ίσως αυτή ήταν η μεγαλύτερη πράξη ολόκληρης της υπόθεσης.

Γιατί τελικά, η μεγαλειότητα ενός κράτους δικαίου δεν μετράται από το πόσο σκληρά τιμωρεί, αλλά από το αν παραμένει δίκαιο ακόμα και όταν το έγκλημα φαίνεται να υπερβαίνει κάθε μέτρο. Εκεί ακριβώς ξεκινά η δυσκολότερη δουλειά ενός δικαστηρίου – και ίσως και η σημαντικότερη.